Как и в случае перехода к полярным координатам в двойном интеграле, дать однозначный рецепт того, когда следует применять цилиндрические или сферические координаты, нельзя, это дело опыта. Можно попробовать применить цилиндрические координаты, если подынтегральная функция и/или уравнения поверхностей, ограничивающих объём V \mathbf { \textit { V } } V , зависят от комбинации x 2 + y 2 = r 2 \mathbf { \textit { x } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { y } } ^ { 2 } =\mathbf { \textit { r } } ^ { 2 } x 2 + y 2 = r 2 ; сферические - если эти уравнения зависят от x 2 + y 2 + z 2 = r 2 \mathbf { \textit { x } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { y } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { z } } ^ { 2 } =\mathbf { \textit { r } } ^ { 2 } x 2 + y 2 + z 2 = r 2 . Рассмотрим ряд примеров.
Пример 1
Найти объём V \mathbf { \textit { V } } V общей части двух шаров, ограниченных сферами
x 2 + y 2 + z 2 = R 2 \mathbf { \textit { x } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { y } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { z } } ^ { 2 } =\mathbf { \textit { R } } ^ { 2 } x 2 + y 2 + z 2 = R 2 , x 2 + y 2 + z 2 \mathbf { \textit { x } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { y } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { z } } ^ { 2 } x 2 + y 2 + z 2 = 2 Rz \mathbf { \textit { Rz } } ^ { } Rz .
Решение:
Пересечение сфер находится на уровне 2 R z = R 2 ⇒ z = R / 2 2Rz=R^2\Rightarrow z=R/2 2 R z = R 2 ⇒ z = R /2 и представляет собой круг радиуса R 3 2 R\frac { \sqrt 3 } { 2 } R 2 3 . Объём V \mathbf { \textit { V } } V ограничен сверху поверхностью z = R 2 − x 2 − y 2 z=\sqrt { R^2-x^2-y^2 } z = R 2 − x 2 − y 2 , снизу - поверхностью z = R − R 2 − x 2 − y 2 z=R-\sqrt { R^2-x^2-y^2 } z = R − R 2 − x 2 − y 2 . Вычисления в декартовых координатах дают V = ∭ _ V d v = ∭ _ V d x d y d z = ∫ _ − R 3 2 R 3 2 d x ∫ _ − 3 4 R 2 − x 2 3 4 R 2 − x 2 d y ∫ _ R − R 2 − x 2 − y 2 R 2 − x 2 − y 2 d z V=\iiint\limits\_V { dv } =\iiint\limits\_V { dxdydz } =\int\limits\_ { -R\frac { \sqrt 3 } { 2 } } ^ { R\frac { \sqrt 3 } { 2 } } { dx\int\limits\_ { -\sqrt { \frac { 3 } { 4 } R^2-x^2 } } ^ { \sqrt { \frac { 3 } { 4 } R^2-x^2 } } { dy\int\limits\_ { R-\sqrt { R^2-x^2-y^2 } } ^ { \sqrt { R^2-x^2-y^2 } } { dz } } } V = ∭ _ V d v = ∭ _ V d x d y d z = ∫ _ − R 2 3 R 2 3 d x ∫ _ − 4 3 R 2 − x 2 4 3 R 2 − x 2 d y ∫ _ R − R 2 − x 2 − y 2 R 2 − x 2 − y 2 d z - достаточно громоздкие выкладки.
В цилиндрических координатах объём V \mathbf { \textit { V } } V ограничен сверху поверхностью z = R 2 − r 2 z=\sqrt { R^2-r^2 } z = R 2 − r 2 , снизу - поверхностью z = R − R 2 − r 2 z=R-\sqrt { R^2-r^2 } z = R − R 2 − r 2 , поэтому
V = ∭ _ V d v = ∭ _ V r d r d φ d z = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 R 3 2 r d r ∫ _ R − R 2 − r 2 R 2 − r 2 d z = 2 π ∫ _ 0 R 3 2 [ 2 R 2 − r 2 − R ] r d r = V=\iiint\limits\_V { dv } =\iiint\limits\_V { rdrd\varphi dz } =\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi \int\limits\_0^ { R\frac { \sqrt 3 } { 2 } } { rdr\int\limits\_ { R-\sqrt { R^2-r^2 } } ^ { \sqrt { R^2-r^2 } } { dz } } } =2\pi \int\limits\_0^ { R\frac { \sqrt 3 } { 2 } } { \left[ { 2\sqrt { R^2-r^2 } -R }\right]rdr } = V = ∭ _ V d v = ∭ _ V r d r d φ d z = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 R 2 3 r d r ∫ _ R − R 2 − r 2 R 2 − r 2 d z = 2 π ∫ _ 0 R 2 3 [ 2 R 2 − r 2 − R ] r d r = = 2 π [ − 2 3 ( R 2 − r 2 ) 3 − R r 2 2 ] ∣ _ 0 R 3 2 = 2 π [ 2 3 R 3 − 2 3 ( R 2 / 4 ) 3 − 3 R 3 8 ] = 2 π R 3 ( 2 3 − 2 24 − 3 8 ) = 5 12 π R 3 . =2\pi \left. { \left[ { -\frac { 2 } { 3 } \sqrt { \left( { R^2-r^2 }\right)^3 } -R\frac { r^2 } { 2 } }\right] }\right|\_0^ { R\frac { \sqrt 3 } { 2 } } =2\pi \left[ { \frac { 2 } { 3 } R^3-\frac { 2 } { 3 } \sqrt { \left( { R^2/4 }\right)^3 } -\frac { 3R^3 } { 8 } }\right]=2\pi R^3\left( { \frac { 2 } { 3 } -\frac { 2 } { 24 } -\frac { 3 } { 8 } }\right)=\frac { 5 } { 12 } \pi R^3. = 2 π [ − 3 2 ( R 2 − r 2 ) 3 − R 2 r 2 ] _ 0 R 2 3 = 2 π [ 3 2 R 3 − 3 2 ( R 2 /4 ) 3 − 8 3 R 3 ] = 2 π R 3 ( 3 2 − 24 2 − 8 3 ) = 12 5 π R 3 . В сферических координатах уравнение нижней сферы принимает вид r = R r=R r = R , верхней - r 2 = 2 R r cos θ ⇒ r = 2 R cos θ r^2=2Rr\cos \theta \Rightarrow r=2R\cos \theta r 2 = 2 R r cos θ ⇒ r = 2 R cos θ , их пересечение соответствует значению cos θ = 1 / 2 ⇒ θ = π / 3 \cos \theta =1/2\Rightarrow \theta =\pi /3 cos θ = 1/2 ⇒ θ = π /3 . В интервале 0 ⩽ θ ⩽ π / 3 r 0\leqslant \theta \leqslant \pi /3 \quad \mathbf { \textit { r } } 0 ⩽ θ ⩽ π /3 r меняется от 0 0 0 до R \mathbf { \textit { R } } R , в интервале π / 3 ⩽ θ ⩽ π / 2 r \pi /3\leqslant \theta \leqslant \pi /2 \quad \mathbf { \textit { r } } π /3 ⩽ θ ⩽ π /2 r меняется от 0 0 0 до 2 R cos θ 2R\cos \theta 2 R cos θ , поэтому
V = ∭ _ V d v = ∭ _ V r 2 sin θ d r d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d ϕ ∫ _ 0 π / 3 sin θ d θ ∫ _ 0 R r 2 d r + ∫ _ 0 2 π d ϕ ∫ _ π / 3 π / 2 sin θ d θ ∫ _ 0 2 R cos θ r 2 d r = 2 π R 3 3 ( − cos θ ) = = 2 π R 3 3 ( − cos θ ) ∣ _ 0 π 3 + 2 π 8 R 3 3 ∫ _ π 3 π 2 cos 3 θ sin θ d θ = π R 3 3 − 16 π R 3 3 ⋅ cos 4 θ 4 ∣ _ π 3 π 2 = V=\iiint\limits\_V { dv } =\iiint\limits\_V { r^ { 2 } \sin\theta drd\varphi d\theta } = \int\_0^ { 2\pi } d \phi \int\_0^ { \pi/3 } \sin \theta d\theta \int\_0^R r^2 dr + \int\_0^ { 2\pi } d \phi \int\_ { \pi/3 } ^ { \pi/2 } \sin \theta d\theta \int\_0^ { 2R\cos \theta } r^2 dr = 2\pi \frac { R^3 } { 3 } (-\cos\theta) =\\ =2\pi \frac { R^3 } { 3 } \left. { \left( { -\cos \theta }\right) }\right|\_0^ { \frac { \pi } { 3 } } +2\pi \frac { 8R^3 } { 3 } \int\limits\_ { \frac { \pi } { 3 } } ^ { \frac { \pi } { 2 } } { \cos ^3\theta \sin \theta d\theta } =\frac { \pi R^3 } { 3 } -\frac { 16\pi R^3 } { 3 } \cdot \left. { \frac { \cos ^4\theta } { 4 } }\right|\_ { \frac { \pi } { 3 } } ^ { \frac { \pi } { 2 } } = V = ∭ _ V d v = ∭ _ V r 2 sin θ d r d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d ϕ ∫ _ 0 π /3 sin θ d θ ∫ _ 0 R r 2 d r + ∫ _ 0 2 π d ϕ ∫ _ π /3 π /2 sin θ d θ ∫ _ 0 2 R c o s θ r 2 d r = 2 π 3 R 3 ( − cos θ ) = = 2 π 3 R 3 ( − cos θ ) ∣ _ 0 3 π + 2 π 3 8 R 3 ∫ _ 3 π 2 π cos 3 θ sin θ d θ = 3 π R 3 − 3 16 π R 3 ⋅ 4 c o s 4 θ _ 3 π 2 π = = π R 3 3 + π R 3 3 ⋅ 4 = 5 π R 3 12 . =\frac { \pi R^3 } { 3 } +\frac { \pi R^3 } { 3\cdot 4 } =\frac { 5\pi R^3 } { 12 } . = 3 π R 3 + 3 ⋅ 4 π R 3 = 12 5 π R 3 . В этом примере трудоёмкость вычислений в цилиндрических и сферических координатах примерно одинакова.
Пример 2
I = ∭ _ V ( x + y + z ) d x d y d z ; V : [ x = 2 − y 2 − z 2 , x 2 = y 2 + z 2 , ; x ⩾ 0. I=\iiint\limits\_V { (x+y+z)dxdydz } ;\quad V:\left[{ \begin{array} { l } x=2-y^2-z^2, \\ x^2=y^2+z^2,;x\geqslant 0. \\ \end{array} }\right. I = ∭ _ V ( x + y + z ) d x d y d z ; V : [ x = 2 − y 2 − z 2 , x 2 = y 2 + z 2 ,; x ⩾ 0.
Решение:
Параболоид и конус пересекаются в плоскости x = 2 − x 2 ⇒ x = 1 x=2-x^2\Rightarrow x=1 x = 2 − x 2 ⇒ x = 1 по кругу радиуса 1. Осью симметрии объёма V \mathbf { \textit { V } } V служит ось Ох \mathbf { \textit { Ох } } Ох , поэтому цилиндрические координаты вводим формулами x = x , y = r cos φ , z = r sin φ ; I = ∭ _ V ( x + y + z ) d x d y d z = ∭ _ V ( x + r cos φ + r sin φ ) r d x d r d φ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 r d r ∫ _ r 2 − r 2 ( x + r cos φ + r sin φ ) d x = x=x,\quad y=r\cos \varphi ,\quad z=r\sin \varphi ; \quad I=\iiint\limits\_V { (x+y+z)dxdydz } =\iiint\limits\_V { (x+r\cos \varphi +r\sin \varphi )rdxdrd\varphi } =\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi \int\limits\_0^1 { rdr\int\limits\_r^ { 2-r^2 } { (x+r\cos \varphi +r\sin \varphi )dx } } } = x = x , y = r cos φ , z = r sin φ ; I = ∭ _ V ( x + y + z ) d x d y d z = ∭ _ V ( x + r cos φ + r sin φ ) r d x d r d φ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 r d r ∫ _ r 2 − r 2 ( x + r cos φ + r sin φ ) d x = = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 x 2 2 ∣ _ r 2 − r 2 r d r + ∫ _ 0 2 π ( cos φ + sin φ ) d φ ∫ _ 0 1 x ∣ _ r 2 − r 2 r 2 d r = π ∫ _ 0 1 ( 4 − 5 r 2 + r 4 ) d r = 38 π 15 . =\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi \int\limits\_0^1 { \left. { \frac { x^2 } { 2 } }\right|\_r^ { 2-r^2 } rdr } } +\int\limits\_0^ { 2\pi } { (\cos \varphi +\sin \varphi )d\varphi \int\limits\_0^1 { \left. x \right|\_r^ { 2-r^2 } r^2dr } } =\pi \int\limits\_0^1 { \left( { 4-5r^2+r^4 }\right)dr } =\frac { 38\pi } { 15 } . = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 2 x 2 _ r 2 − r 2 r d r + ∫ _ 0 2 π ( cos φ + sin φ ) d φ ∫ _ 0 1 x ∣ _ r 2 − r 2 r 2 d r = π ∫ _ 0 1 ( 4 − 5 r 2 + r 4 ) d r = 15 38 π . Применение сферических координат в этом примере нецелесообразно { громоздкое уравнение для параболоида } .
Пример 3
I = ∭ _ V x 2 + y 2 + z 2 d x d y d z ; V : [ x 2 + y 2 + z 2 = z . I=\iiint\limits\_V { \sqrt { x^2+y^2+z^2 } dxdydz } ;\quad V:\left[{ x^2+y^2+z^2=z. }\right. I = ∭ _ V x 2 + y 2 + z 2 d x d y d z ; V : [ x 2 + y 2 + z 2 = z .
Решение:
Здесь область интегрирования - шар радиуса 1/2, сдвинутый по оси Оz \mathbf { \textit { Оz } } О z на 1/2 единицы, подынтегральная функция зависит от выражения x 2 + y 2 + z 2 \mathbf { \textit { x } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { y } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { z } } ^ { 2 } x 2 + y 2 + z 2 , поэтому применим сферические координаты. Уравнение сферы x 2 + y 2 + z 2 = z ⇒ r 2 = r cos θ ⇒ r = cos θ ( ⇒ 0 ⩽ θ ⩽ π / 2 ) x^2+y^2+z^2=z\Rightarrow r^2=r\cos \theta \Rightarrow r=\cos \theta \left( { \Rightarrow 0\leqslant \theta \leqslant \pi /2 }\right) x 2 + y 2 + z 2 = z ⇒ r 2 = r cos θ ⇒ r = cos θ ( ⇒ 0 ⩽ θ ⩽ π /2 ) , поэтому I = ∭ _ V x 2 + y 2 + z 2 d x d y d z = ∭ _ V r ⋅ r 2 sin θ d r d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 π / 2 sin θ d θ ∫ _ 0 cos θ r 3 d r = 2 π 4 ∫ _ 0 π / 2 r 4 ∣ _ 0 cos θ sin θ d θ = = 2 π 4 ∫ _ 0 π / 2 cos 4 θ sin θ d θ = − 2 π 4 ⋅ 5 cos 5 θ ∣ _ 0 π / 2 = π 10 I=\iiint\limits\_V { \sqrt { x^2+y^2+z^2 } dxdydz } =\iiint\limits\_V { r\cdot r^2\sin \theta drd\varphi d\theta } =\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi \int\limits\_0^ { \pi /2 } { \sin \theta d\theta } \int\limits\_0^ { \cos \theta } { r^3dr } } =\frac { 2\pi } { 4 } \int\limits\_0^ { \pi /2 } { \left. { r^4 }\right|\_0^ { \cos \theta } \sin \theta d\theta } = \\ =\frac { 2\pi } { 4 } \int\limits\_0^ { \pi /2 } { \cos ^4\theta \sin \theta d\theta } =-\frac { 2\pi } { 4\cdot 5 } \left. { \cos ^5\theta }\right|\_0^ { \pi /2 } =\frac { \pi } { 10 } I = ∭ _ V x 2 + y 2 + z 2 d x d y d z = ∭ _ V r ⋅ r 2 sin θ d r d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 π /2 sin θ d θ ∫ _ 0 c o s θ r 3 d r = 4 2 π ∫ _ 0 π /2 r 4 _ 0 c o s θ sin θ d θ = = 4 2 π ∫ _ 0 π /2 cos 4 θ sin θ d θ = − 4 ⋅ 5 2 π cos 5 θ _ 0 π /2 = 10 π .
Пример 4
Вычислить объём тела, ограниченного поверхностью ( x 2 + y 2 + z 2 ) , 2 = a 3 z , ; a = c o n s t > 0 \left( { x^2+y^2+z^2 }\right)^ { ,2 } =a^3z,;a=const>0 ( x 2 + y 2 + z 2 ) , 2 = a 3 z ,; a = co n s t > 0
Решение:
Здесь тоже для того, чтобы понять, как устроено тело, и найти его объём, надо перейти к сферическим координатам { на это указывает комбинация x 2 + y 2 + z 2 = r 2 ) \mathbf { \textit { x } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { y } } ^ { 2 } +\mathbf { \textit { z } } ^ { 2 } =\mathbf { \textit { r } } ^ { 2 } ) x 2 + y 2 + z 2 = r 2 ) . Уравнение поверхности ( x 2 + y 2 + z 2 ) , 2 = a 3 z ⇒ r 4 = a 3 r cos ϑ ⇒ r = a cos ϑ 3 ; ( ⇒ 0 ⩽ θ ⩽ π / 2 ) \left( { x^2+y^2+z^2 }\right)^ { ,2 } =a^3z\Rightarrow r^4=a^3r\cos \vartheta \Rightarrow r=a\sqrt[3] { \cos \vartheta } ;\left( { \Rightarrow 0\leqslant \theta \leqslant \pi /2 }\right) ( x 2 + y 2 + z 2 ) , 2 = a 3 z ⇒ r 4 = a 3 r cos ϑ ⇒ r = a 3 cos ϑ ; ( ⇒ 0 ⩽ θ ⩽ π /2 ) . По этому уравнению поверхность построить уже можно; отсутствие координаты φ \varphi φ в уравнении показывает, что это - тело вращения вокруг оси Oz \mathbf { \textit { Oz } } Oz . Находим объём: V = ∭ _ V r 2 sin θ d r d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 π / 2 sin θ d θ ∫ _ 0 a cos θ 3 r 2 d r = 2 π 3 ∫ _ 0 π / 2 r 3 ∣ _ 0 a cos θ 3 sin θ d θ = V=\iiint\limits\_V { r^2\sin \theta drd\varphi d\theta } =\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi \int\limits\_0^ { \pi /2 } { \sin } } \theta d\theta \int\limits\_0^ { a\sqrt[3] { \cos \theta } } { r^2dr } =\frac { 2\pi } { 3 } \int\limits\_0^ { \pi /2 } { \left. { r^3 }\right|\_0^ { a\sqrt[3] { \cos \theta } } \sin \theta d\theta = } V = ∭ _ V r 2 sin θ d r d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 π /2 sin θ d θ ∫ _ 0 a 3 c o s θ r 2 d r = 3 2 π ∫ _ 0 π /2 r 3 _ 0 a 3 c o s θ sin θ d θ = = 2 π a 3 3 ∫ _ 0 π / 2 cos θ sin θ d θ = π a 3 3 . =\frac { 2\pi a^3 } { 3 } \int\limits\_0^ { \pi /2 } { \cos \theta \sin \theta d\theta = } \frac { \pi a^3 } { 3 } . = 3 2 π a 3 ∫ _ 0 π /2 cos θ sin θ d θ = 3 π a 3 . > Пример 5
Вычислить интеграл ∭ _ U ( x 4 + 2 x 2 y 2 + y 4 ) d x d y d z , \iiint\limits\_U { \left( { { x^4 } + 2 { x^2 } { y^2 } + { y^4 } }\right)dxdydz } , ∭ _ U ( x 4 + 2 x 2 y 2 + y 4 ) d x d y d z , где область (U) ограничена поверхностью ( { x^2 } + { y^2 } \le 1) и плоскостями (z = 0,) (z = 1).
Решение:
Данный интеграл удобно вычислить в цилиндрических координатах. Проекция области интегрирования на плоскость (Oxy) представляет собой круг ( { x^2 } + { y^2 } \le 1) или (0 \le \rho \le 1).
Заметим, что подынтегральное выражение записывается в виде ( x 4 + 2 x 2 y 2 + y 4 ) = ( x 2 + y 2 ) 2 = ( ρ 2 ) 2 = ρ 4 { \left( { { x^4 } + 2 { x^2 } { y^2 } + { y^4 } }\right) } = { { \left( { { x^2 } + { y^2 } }\right)^2 } } = { { \left( { { \rho ^2 } }\right)^2 } = { \rho ^4 } } ( x 4 + 2 x 2 y 2 + y 4 ) = ( x 2 + y 2 ) 2 = ( ρ 2 ) 2 = ρ 4
Тогда интеграл будет равен I = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 ρ d ρ ∫ _ 0 1 d z . I = \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { \rho ^4 } \rho d\rho } \int\limits\_0^1 { dz } . I = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 ρ d ρ ∫ _ 0 1 d z .
Здесь во втором интеграле добавлен множитель (\rho) якобиан преобразования декартовых координат в цилиндрические. Все три интеграла по каждой из переменной не зависят друг от друга.
В результате тройной интеграл легко вычисляется: I = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 ρ d ρ ∫ _ 0 1 d z = 2 π ∫ _ 0 1 ρ 5 d ρ ∫ _ 0 1 d z = 2 π ⋅ 1 ⋅ ∫ _ 0 1 ρ 5 d ρ = 2 π ( ρ 6 6 ) ∣ _ 0 1 = 2 π ⋅ 1 6 = π 3 . { I = \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { \rho ^4 } \rho d\rho } \int\limits\_0^1 { dz } } = { 2\pi \int\limits\_0^1 { { \rho ^5 } d\rho } \int\limits\_0^1 { dz } } = { 2\pi \cdot 1 \cdot \int\limits\_0^1 { { \rho ^5 } d\rho } } = { 2\pi \left. { \left( { \frac { { { \rho ^6 } } } { 6 } }\right) }\right|\_0^1 } = { 2\pi \cdot \frac { 1 } { 6 } = \frac { \pi } { 3 } . } I = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 ρ d ρ ∫ _ 0 1 d z = 2 π ∫ _ 0 1 ρ 5 d ρ ∫ _ 0 1 d z = 2 π ⋅ 1 ⋅ ∫ _ 0 1 ρ 5 d ρ = 2 π ( 6 ρ 6 ) _ 0 1 = 2 π ⋅ 6 1 = 3 π .
Пример 6
Вычислить интеграл ∭ _ U ( x 2 + y 2 ) d x d y d z , \iiint\limits\_U { \left( { { x^2 } + { y^2 } }\right)dxdydz } , ∭ _ U ( x 2 + y 2 ) d x d y d z , где область (U) ограничена поверхностями ( { x^2 } + { y^2 } = 3z,) (z = 3)
Решение:
Область интегрирования изображена на рисунке
Для вычисления интеграла перейдем к цилиндрическим координатам: x = ρ cos φ , ; ; y = ρ sin φ , ; ; z = z . { x = \rho \cos \varphi , } ;; { y = \rho \sin \varphi , } ;; { z = z. } x = ρ cos φ , ;; y = ρ sin φ , ;; z = z . Дифференциал при этом равен d x d y d z = ρ d ρ d φ d z ; ; ( ρ − якобиан ) . dxdydz = \rho d\rho d\varphi dz;;\left( { \rho - \text { якобиан } }\right). d x d y d z = ρ d ρ d φ d z ;; ( ρ − якобиан ) .
Уравнение параболической поверхности принимает вид: ρ 2 cos 2 φ + ρ 2 sin 2 φ = 3 z ; ; или ; ; ρ 2 = 3 z . { \rho ^2 } { \cos ^2 } \varphi + { \rho ^2 } { \sin^2 } \varphi = 3z;;\text { или } ;; { \rho ^2 } = 3z. ρ 2 cos 2 φ + ρ 2 sin 2 φ = 3 z ;; или ;; ρ 2 = 3 z . Проекция области интегрирования (U) на плоскость (Oxy) представляет собой окружность ( { x^2 } + { y^2 } \le 9) радиусом (\rho = 3).
Координата (\rho) изменяется в пределах от (0) до (3,) угол (\varphi) от (0) до (2\pi) и координата (z) от (\large\frac { { { \rho ^2 } } } { 3 } \normalsize) до (3.)
В результате интеграл будет равен I = ∭ _ U ( x 2 + y 2 ) d x d y d z = ∭ _ U ′ ρ 2 ⋅ ρ d ρ d φ d z = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 3 ρ 3 d ρ ∫ _ ρ 2 3 3 d z = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 3 ρ 3 d ρ ⋅ [ z ∣ _ ρ 2 3 3 ] = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 3 ρ 3 ( 3 − ρ 2 3 ) d ρ = = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 3 ( 3 ρ 3 − ρ 5 3 ) d ρ = ∫ _ 0 2 π d φ ⋅ [ ( 3 ρ 4 4 − ρ 6 18 ) ∣ _ 0 3 ] = ( 3 ⋅ 81 4 − 729 18 ) ∫ _ 0 2 π d φ = 81 4 ⋅ 2 π = 81 π 2 . { I = \iiint\limits\_U { \left( { { x^2 } + { y^2 } }\right)dxdydz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { { \rho ^2 } \cdot \rho d\rho d\varphi dz } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^3 { { \rho ^3 } d\rho } \int\limits\_ { \frac { { { \rho ^2 } } } { 3 } } ^3 { dz } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^3 { { \rho ^3 } d\rho } \cdot \left[ { \left. z \right|\_ { \frac { { { \rho ^2 } } } { 3 } } ^3 }\right] } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^3 { { \rho ^3 } \left( { 3 - \frac { { { \rho ^2 } } } { 3 } }\right)d\rho } } = \\ = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^3 { \left( { 3 { \rho ^3 } - \frac { { { \rho ^5 } } } { 3 } }\right)d\rho } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \cdot \left[ { \left. { \left( { \frac { { 3 { \rho ^4 } } } { 4 } - \frac { { { \rho ^6 } } } { { 18 } } }\right) }\right|\_0^3 }\right] } = { \left( { \frac { { 3 \cdot 81 } } { 4 } - \frac { { 729 } } { { 18 } } }\right)\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } } = { \frac { { 81 } } { 4 } \cdot 2\pi = \frac { { 81\pi } } { 2 } . } I = ∭ _ U ( x 2 + y 2 ) d x d y d z = ∭ _ U ′ ρ 2 ⋅ ρ d ρ d φ d z = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 3 ρ 3 d ρ ∫ _ 3 ρ 2 3 d z = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 3 ρ 3 d ρ ⋅ [ z ∣ _ 3 ρ 2 3 ] = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 3 ρ 3 ( 3 − 3 ρ 2 ) d ρ = = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 3 ( 3 ρ 3 − 3 ρ 5 ) d ρ = ∫ _ 0 2 π d φ ⋅ [ ( 4 3 ρ 4 − 18 ρ 6 ) _ 0 3 ] = ( 4 3 ⋅ 81 − 18 729 ) ∫ _ 0 2 π d φ = 4 81 ⋅ 2 π = 2 81 π .
Пример 7
Используя цилиндрические координаты, найти значение интеграла I = ∫ _ − 2 2 d x ∫ _ − 4 − x 2 4 − x 2 d y ∫ _ 0 4 − x 2 − y 2 y 2 d z I = \int\limits\_ { - 2 } ^2 { dx } \int\limits\_ { - \sqrt { 4 - { x^2 } } } ^ { \sqrt { 4 - { x^2 } } } { dy } \int\limits\_0^ { 4 - { x^2 } - { y^2 } } { { y^2 } dz } I = ∫ _ − 2 2 d x ∫ _ − 4 − x 2 4 − x 2 d y ∫ _ 0 4 − x 2 − y 2 y 2 d z
Решение:
Область интегрирования (U) изображена на рисунке:
Ее проекция на плоскость (Oxy) представляет собой круг ( { x^2 } + { y^2 } = { 2^2 } ):
Новые переменные в цилиндрических координатах будут изменяться в пределах 0 ≤ ρ ≤ 2 , ; ; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ; ; 0 ≤ z ≤ 4 − ρ 2 . { 0 \le \rho \le 2, } ;; { 0 \le \varphi \le 2\pi , } ;; { 0 \le z \le 4 - { \rho ^2 } . } 0 ≤ ρ ≤ 2 , ;; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ;; 0 ≤ z ≤ 4 − ρ 2 .
Подставляя (x = \rho \cos \varphi ) и (x = \rho \sin \varphi,) найдем значение интеграла: I = ∫ _ − 2 2 d x ∫ _ − 4 − x 2 4 − x 2 d y ∫ _ 0 4 − x 2 − y 2 y 2 d z = ∭ _ U y 2 d x d y d z = ∭ _ U ′ ( ρ sin φ ) 2 ρ d ρ d φ d z = ∭ _ U ′ ρ 3 sin 2 φ d ρ d φ d z = ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ∫ _ 0 2 ρ 3 ( 4 − ρ 2 ) d ρ = = ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ∫ _ 0 2 ( 4 ρ 3 − ρ 5 ) d ρ = ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ⋅ [ ( 4 ρ 4 4 − ρ 6 6 ) ∣ _ 0 2 ] = ( 2 4 − 2 6 6 ) ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ = 16 3 ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ = 16 3 ∫ _ 0 2 π 1 − cos 2 φ 2 d φ = = 8 3 ∫ _ 0 2 π ( 1 − cos 2 φ ) d φ = 8 3 [ ( φ − sin 2 φ 2 ) ∣ _ 0 2 π ] = 8 3 ⋅ 2 π = 16 π 3 . { I = \int\limits\_ { - 2 } ^2 { dx } \int\limits\_ { - \sqrt { 4 - { x^2 } } } ^ { \sqrt { 4 - { x^2 } } } { dy } \int\limits\_0^ { 4 - { x^2 } - { y^2 } } { { y^2 } dz } } = { \iiint\limits\_U { { y^2 } dxdydz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { { { \left( { \rho \sin \varphi }\right) } ^2 } \rho d\rho d\varphi dz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { { \rho ^3 } { { \sin } ^2 } \varphi d\rho d\varphi dz } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { { { \sin } ^2 } \varphi d\varphi } \int\limits\_0^2 { { \rho ^3 } \left( { 4 - { \rho ^2 } }\right)d\rho } } = \\ = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { { { \sin } ^2 } \varphi d\varphi } \int\limits\_0^2 { \left( { 4 { \rho ^3 } - { \rho ^5 } }\right)d\rho } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { { { \sin } ^2 } \varphi d\varphi } \cdot \left[ { \left. { \left( { \frac { { 4 { \rho ^4 } } } { 4 } - \frac { { { \rho ^6 } } } { 6 } }\right) }\right|\_0^2 }\right] } = { \left( { { 2^4 } - \frac { { { 2^6 } } } { 6 } }\right)\int\limits\_0^ { 2\pi } { { { \sin } ^2 } \varphi d\varphi } } = { \frac { { 16 } } { 3 } \int\limits\_0^ { 2\pi } { { { \sin } ^2 } \varphi d\varphi } } = { \frac { { 16 } } { 3 } \int\limits\_0^ { 2\pi } { \frac { { 1 - \cos 2\varphi } } { 2 } d\varphi } } = \\ = { \frac { 8 } { 3 } \int\limits\_0^ { 2\pi } { \left( { 1 - \cos 2\varphi }\right)d\varphi } } = { \frac { 8 } { 3 } \left[ { \left. { \left( { \varphi - \frac { { \sin 2\varphi } } { 2 } }\right) }\right|\_0^ { 2\pi } }\right] } = { \frac { 8 } { 3 } \cdot 2\pi = \frac { { 16\pi } } { 3 } . } I = ∫ _ − 2 2 d x ∫ _ − 4 − x 2 4 − x 2 d y ∫ _ 0 4 − x 2 − y 2 y 2 d z = ∭ _ U y 2 d x d y d z = ∭ _ U ′ ( ρ sin φ ) 2 ρ d ρ d φ d z = ∭ _ U ′ ρ 3 sin 2 φ d ρ d φ d z = ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ∫ _ 0 2 ρ 3 ( 4 − ρ 2 ) d ρ = = ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ∫ _ 0 2 ( 4 ρ 3 − ρ 5 ) d ρ = ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ⋅ [ ( 4 4 ρ 4 − 6 ρ 6 ) _ 0 2 ] = ( 2 4 − 6 2 6 ) ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ = 3 16 ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ = 3 16 ∫ _ 0 2 π 2 1 − c o s 2 φ d φ = = 3 8 ∫ _ 0 2 π ( 1 − cos 2 φ ) d φ = 3 8 [ ( φ − 2 s i n 2 φ ) _ 0 2 π ] = 3 8 ⋅ 2 π = 3 16 π .
Пример 8
Вычислить интеграл, используя цилиндрические координаты: ∭ _ U x 2 + y 2 d x d y d z . \iiint\limits\_U { \sqrt { { x^2 } + { y^2 } } dxdydz } . ∭ _ U x 2 + y 2 d x d y d z . Область (U) ограничена параболоидом (z = 4 - { x^2 } - { y^2 } ,) цилиндром ( { x^2 } + { y^2 } = 4) и плоскостями (y = 0,) (z = 0)
Решение:
Изобразив схематически область интегрирования (U,) находим, что ее проекция на плоскость (Oxy) { область (D) } представляет собой полукруг радиусом (\rho = 2).
Перейдем к цилиндрическим координатам, применяя подстановки x = ρ cos φ , ; ; y = ρ sin φ , ; ; z = z , ; ; d x d y d z = ρ d ρ d φ d z . { x = \rho \cos \varphi , } ;; { y = \rho \sin \varphi , } ;; { z = z, } ;; { dxdydz = \rho d\rho d\varphi dz. } x = ρ cos φ , ;; y = ρ sin φ , ;; z = z , ;; d x d y d z = ρ d ρ d φ d z .
Новые переменные будут изменяться в пределах 0 ≤ ρ ≤ 2 , ; ; 0 ≤ φ ≤ π , ; ; 0 ≤ z ≤ 4 − ρ 2 . { 0 \le \rho \le 2, } ;; { 0 \le \varphi \le \pi , } ;; { 0 \le z \le 4 - { \rho ^2 } . } 0 ≤ ρ ≤ 2 , ;; 0 ≤ φ ≤ π , ;; 0 ≤ z ≤ 4 − ρ 2 .
Теперь вычисляем интеграл: I = ∭ _ U x 2 + y 2 d x d y d z = ∭ _ U ′ ρ ⋅ ρ d ρ d φ d z = ∭ _ U ′ ρ 2 d ρ d φ d z = ∫ _ 0 π d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 d ρ ∫ _ 0 4 − ρ 2 d z = ∫ _ 0 π d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 d ρ ⋅ [ z ∣ _ 0 4 − ρ 2 ] = ∫ _ 0 π d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 ( 4 − ρ 2 ) d ρ = = ∫ _ 0 π d φ ∫ _ 0 2 ( 4 ρ 2 − ρ 4 ) d ρ = ∫ _ 0 π d φ [ ( 4 ρ 3 3 − ρ 5 5 ) ∣ _ 0 2 ] = ( 4 3 ⋅ 2 3 − 2 5 5 ) ∫ _ 0 π d φ = 64 15 ∫ _ 0 π d φ = 64 15 ⋅ [ φ ∣ _ 0 π ] = 64 π 15 . { I = \iiint\limits\_U { \sqrt { { x^2 } + { y^2 } } dxdydz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { \rho \cdot \rho d\rho d\varphi dz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { { \rho ^2 } d\rho d\varphi dz } } = { \int\limits\_0^\pi { d\varphi } \int\limits\_0^2 { { \rho ^2 } d\rho } \int\limits\_0^ { 4 - { \rho ^2 } } { dz } } = { \int\limits\_0^\pi { d\varphi } \int\limits\_0^2 { { \rho ^2 } d\rho } \cdot \left[ { \left. z \right|\_0^ { 4 - { \rho ^2 } } }\right] } = { \int\limits\_0^\pi { d\varphi } \int\limits\_0^2 { { \rho ^2 } \left( { 4 - { \rho ^2 } }\right)d\rho } } = \\ = { \int\limits\_0^\pi { d\varphi } \int\limits\_0^2 { \left( { 4 { \rho ^2 } - { \rho ^4 } }\right)d\rho } } = { \int\limits\_0^\pi { d\varphi } \left[ { \left. { \left( { \frac { { 4 { \rho ^3 } } } { 3 } - \frac { { { \rho ^5 } } } { 5 } }\right) }\right|\_0^2 }\right] } = { \left( { \frac { 4 } { 3 } \cdot { 2^3 } - \frac { { { 2^5 } } } { 5 } }\right)\int\limits\_0^\pi { d\varphi } } = { \frac { { 64 } } { { 15 } } \int\limits\_0^\pi { d\varphi } } = { \frac { { 64 } } { { 15 } } \cdot \left[ { \left. \varphi \right|\_0^\pi }\right] = \frac { { 64\pi } } { { 15 } } . } I = ∭ _ U x 2 + y 2 d x d y d z = ∭ _ U ′ ρ ⋅ ρ d ρ d φ d z = ∭ _ U ′ ρ 2 d ρ d φ d z = ∫ _ 0 π d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 d ρ ∫ _ 0 4 − ρ 2 d z = ∫ _ 0 π d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 d ρ ⋅ [ z ∣ _ 0 4 − ρ 2 ] = ∫ _ 0 π d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 ( 4 − ρ 2 ) d ρ = = ∫ _ 0 π d φ ∫ _ 0 2 ( 4 ρ 2 − ρ 4 ) d ρ = ∫ _ 0 π d φ [ ( 3 4 ρ 3 − 5 ρ 5 ) _ 0 2 ] = ( 3 4 ⋅ 2 3 − 5 2 5 ) ∫ _ 0 π d φ = 15 64 ∫ _ 0 π d φ = 15 64 ⋅ [ φ ∣ _ 0 π ] = 15 64 π .
Пример 9
Найти интеграл ∭ _ U y d x d y d z , \iiint\limits\_U { ydxdydz } , ∭ _ U y d x d y d z , где область (U) ограничена плоскостями (z = x + 1,) (z = 0) и цилиндрическими поверхностями ( { x^2 } + { y^2 } = 1,) ( { x^2 } + { y^2 } = 4)
Решение:
Вычислим данный интеграл в цилиндрических координатах. Из условия 0 ≤ z ≤ x + 1 0 \le z \le x + 1 0 ≤ z ≤ x + 1 следует, что 0 ≤ z ≤ ρ cos φ + 1. 0 \le z \le \rho \cos \varphi + 1. 0 ≤ z ≤ ρ cos φ + 1. Область интегрирования в плоскости (Oxy) представляет собой кольцо, ограниченное окружностями ( { x^2 } + { y^2 } = 1) и ( { x^2 } + { y^2 } = 4)
Следовательно, переменные (\rho) и (\varphi) изменяются в интервале 1 ≤ ρ ≤ 2 , ; ; 0 ≤ φ ≤ 2 π . 1 \le \rho \le 2,;;0 \le \varphi \le 2\pi . 1 ≤ ρ ≤ 2 ,;; 0 ≤ φ ≤ 2 π .
Находим интеграл: I = ∭ _ U y d x d y d z = ∭ _ U ′ ρ sin φ ⋅ ρ d ρ d φ d z = ∭ _ U ′ ρ 2 sin φ d ρ d φ d z = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 d ρ ∫ _ 0 ρ cos φ + 1 d z = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 d ρ ⋅ [ z ∣ _ 0 ρ cos φ + 1 ] = = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 ( ρ cos φ + 1 ) d ρ = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ∫ _ 0 2 ( ρ 3 cos φ + ρ 2 ) d ρ = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ⋅ [ ( ρ 4 4 cos φ + ρ 3 3 ) ∣ _ ρ = 1 ρ = 2 ] = = ∫ _ 0 2 π sin φ [ ( 4 cos φ + 8 3 ) − ( cos φ 4 + 1 3 ) ] d φ = ∫ _ 0 2 π sin φ ( 15 4 cos φ + 7 3 ) d φ = ∫ _ 0 2 π ( 15 4 sin φ cos φ + 7 3 sin φ ) d φ = = ∫ _ 0 2 π ( 15 8 sin 2 φ + 7 3 sin φ ) d φ = ( − 15 16 cos 2 φ − 7 3 cos φ ) ∣ _ 0 2 π = 0. { I = \iiint\limits\_U { ydxdydz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { \rho \sin \varphi \cdot \rho d\rho d\varphi dz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { { \rho ^2 } \sin \varphi d\rho d\varphi dz } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { \sin \varphi d\varphi } \int\limits\_0^2 { { \rho ^2 } d\rho } \int\limits\_0^ { \rho \cos \varphi + 1 } { dz } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { \sin \varphi d\varphi } \int\limits\_0^2 { { \rho ^2 } d\rho } \cdot \left[ { \left. z \right|\_0^ { \rho \cos \varphi + 1 } }\right] } = \\ = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { \sin \varphi d\varphi } \int\limits\_0^2 { { \rho ^2 } \left( { \rho \cos \varphi + 1 }\right)d\rho } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { \sin \varphi d\varphi } \int\limits\_0^2 { \left( { { \rho ^3 } \cos \varphi + { \rho ^2 } }\right)d\rho } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { \sin \varphi d\varphi } \cdot \left[ { \left. { \left( { \frac { { { \rho ^4 } } } { 4 } \cos \varphi + \frac { { { \rho ^3 } } } { 3 } }\right) }\right|\_ { \rho = 1 } ^ { \rho = 2 } }\right] } = \\ = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { \sin \varphi \left[ { \left( { 4\cos \varphi + \frac { 8 } { 3 } }\right) - \left( { \frac { { \cos \varphi } } { 4 } + \frac { 1 } { 3 } }\right) }\right]d\varphi } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { \sin \varphi \left( { \frac { { 15 } } { 4 } \cos \varphi + \frac { 7 } { 3 } }\right)d\varphi } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { \left( { \frac { { 15 } } { 4 } \sin \varphi \cos \varphi + \frac { 7 } { 3 } \sin \varphi }\right)d\varphi } } = \\ = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { \left( { \frac { { 15 } } { 8 } \sin 2\varphi + \frac { 7 } { 3 } \sin \varphi }\right)d\varphi } } = { \left. { \left( { - \frac { { 15 } } { { 16 } } \cos 2\varphi - \frac { 7 } { 3 } \cos \varphi }\right) }\right|\_0^ { 2\pi } = 0. } I = ∭ _ U y d x d y d z = ∭ _ U ′ ρ sin φ ⋅ ρ d ρ d φ d z = ∭ _ U ′ ρ 2 sin φ d ρ d φ d z = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 d ρ ∫ _ 0 ρ c o s φ + 1 d z = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 d ρ ⋅ [ z ∣ _ 0 ρ c o s φ + 1 ] = = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ∫ _ 0 2 ρ 2 ( ρ cos φ + 1 ) d ρ = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ∫ _ 0 2 ( ρ 3 cos φ + ρ 2 ) d ρ = ∫ _ 0 2 π sin φ d φ ⋅ [ ( 4 ρ 4 cos φ + 3 ρ 3 ) _ ρ = 1 ρ = 2 ] = = ∫ _ 0 2 π sin φ [ ( 4 cos φ + 3 8 ) − ( 4 c o s φ + 3 1 ) ] d φ = ∫ _ 0 2 π sin φ ( 4 15 cos φ + 3 7 ) d φ = ∫ _ 0 2 π ( 4 15 sin φ cos φ + 3 7 sin φ ) d φ = = ∫ _ 0 2 π ( 8 15 sin 2 φ + 3 7 sin φ ) d φ = ( − 16 15 cos 2 φ − 3 7 cos φ ) _ 0 2 π = 0.
Этот результат закономерен, поскольку область (U) симметрична относительно плоскости (Oxz,) а подынтегральная функция является четной.
Пример 10
Найти интеграл (\iiint\limits\_U { \sqrt { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } } dxdydz } ,) где область интегрирования (U) шар, заданный уравнением ( { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } } = 25.)
Решение:
Поскольку область (U) представляет собой шар, и к тому же подынтегральное выражение является функцией, зависящей от f ( x 2 + y 2 + z 2 ) , f\left( { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } }\right), f ( x 2 + y 2 + z 2 ) , то перейдем к сферическим координатам.
Сделаем замену: x = ρ cos φ sin θ , ; ; y = ρ sin φ sin θ , ; ; z = ρ cos θ , { x = \rho \cos \varphi \sin \theta , } ;; { y = \rho \sin \varphi \sin \theta , } ;; { z = \rho \cos \theta , } x = ρ cos φ sin θ , ;; y = ρ sin φ sin θ , ;; z = ρ cos θ , Новые переменные изменяются в пределах: 0 ≤ ρ ≤ 5 , ; ; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ; ; 0 ≤ θ ≤ π . { 0 \le \rho \le 5, } ;; { 0 \le \varphi \le 2\pi , } ;; { 0 \le \theta \le \pi . } 0 ≤ ρ ≤ 5 , ;; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ;; 0 ≤ θ ≤ π .
Учитывая якобиан ( { \rho ^2 } \sin \theta,) записываем интеграл в виде: I = ∭ _ U x 2 + y 2 + z 2 d x d y d z = ∭ _ U ′ ρ ⋅ ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 5 ρ 3 d ρ ∫ _ 0 π sin θ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 5 ρ 3 d ρ [ ( − cos θ ) ∣ _ 0 π ] = = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 5 ρ 3 d ρ ( − cos π + cos 0 ) = 2 ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 5 ρ 3 d ρ = 2 ∫ _ 0 2 π d φ ⋅ [ ( ρ 4 4 ) ∣ _ 0 5 ] = = 2 ∫ _ 0 2 π d φ ⋅ 5 4 4 = 625 2 ∫ _ 0 2 π d φ = 625 2 ⋅ 2 π = 625 π . { I = \iiint\limits\_U { \sqrt { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } } dxdydz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { \rho \cdot { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^5 { { \rho ^3 } d\rho } \int\limits\_0^\pi { \sin \theta d\theta } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^5 { { \rho ^3 } d\rho } \left[ { \left. { \left( { - \cos \theta }\right) }\right|\_0^\pi }\right] } = \\ = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^5 { { \rho ^3 } d\rho } \left( { - \cos \pi + \cos 0 }\right) } = { 2\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^5 { { \rho ^3 } d\rho } } = { 2\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \cdot \left[ { \left. { \left( { \frac { { { \rho ^4 } } } { 4 } }\right) }\right|\_0^5 }\right] } = \\ = { 2\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \cdot \frac { { { 5^4 } } } { 4 } } = { \frac { { 625 } } { 2 } \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } } = { \frac { { 625 } } { 2 } \cdot 2\pi = 625\pi . } I = ∭ _ U x 2 + y 2 + z 2 d x d y d z = ∭ _ U ′ ρ ⋅ ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 5 ρ 3 d ρ ∫ _ 0 π sin θ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 5 ρ 3 d ρ [ ( − cos θ ) ∣ _ 0 π ] = = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 5 ρ 3 d ρ ( − cos π + cos 0 ) = 2 ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 5 ρ 3 d ρ = 2 ∫ _ 0 2 π d φ ⋅ [ ( 4 ρ 4 ) _ 0 5 ] = = 2 ∫ _ 0 2 π d φ ⋅ 4 5 4 = 2 625 ∫ _ 0 2 π d φ = 2 625 ⋅ 2 π = 625 π .
Пример 11
Вычислить интеграл ∭ _ U e ( x 2 + y 2 + z 2 ) 3 2 d x d y d z , \iiint\limits\_U { { e^ { { { \left( { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } }\right) } ^ { \frac { 3 } { 2 } } } } } dxdydz } , ∭ _ U e ( x 2 + y 2 + z 2 ) 2 3 d x d y d z , где область (U) представляет собой единичный шар ( { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } } \le 1.)
Решение:
Центр данного шара расположен в начале координат. Следовательно, в сферических координатах область интегрирования (U) описывается неравенствами 0 ≤ ρ ≤ 1 , ; ; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ; ; 0 ≤ θ ≤ π . { 0 \le \rho \le 1, } ;; { 0 \le \varphi \le 2\pi , } ;; { 0 \le \theta \le \pi . } 0 ≤ ρ ≤ 1 , ;; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ;; 0 ≤ θ ≤ π .
Записывая интеграл в сферических координатах, получаем I = ∭ _ U e ( x 2 + y 2 + z 2 ) 3 2 d x d y d z = ∭ _ U ′ e ( ρ 2 ) 3 2 ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = ∭ _ U ′ e ρ 3 ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 e ρ 3 ρ 2 d ρ ∫ _ 0 π sin θ d θ . { I = \iiint\limits\_U { { e^ { { { \left( { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } }\right) } ^ { \frac { 3 } { 2 } } } } } dxdydz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { { e^ { { { \left( { { \rho ^2 } }\right) } ^ { \frac { 3 } { 2 } } } } } { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta } } = { \iiint\limits\_ { U' } { { e^ { { \rho ^3 } } } { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta } } = { \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { e^ { { \rho ^3 } } } { \rho ^2 } d\rho } \int\limits\_0^\pi { \sin \theta d\theta } . } I = ∭ _ U e ( x 2 + y 2 + z 2 ) 2 3 d x d y d z = ∭ _ U ′ e ( ρ 2 ) 2 3 ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = ∭ _ U ′ e ρ 3 ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 e ρ 3 ρ 2 d ρ ∫ _ 0 π sin θ d θ .
Как видно, тройной интеграл вырождается в произведение трех однократных интегралов, каждый из которых вычисляется независимо. В результате находим I = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 e ρ 3 ρ 2 d ρ ∫ _ 0 π sin θ d θ = [ φ ∣ _ 0 2 π ] ⋅ ∫ _ 0 1 ( e ρ 3 ⋅ 1 3 d ρ 3 ) ⋅ [ ( − cos θ ) ∣ _ 0 π ] = 2 π ⋅ 1 3 [ ( e ρ 3 ) ∣ _ ρ 3 = 0 ρ 3 = 1 ] ⋅ ( − cos π + cos 0 ) = 2 π 3 ⋅ ( e − 1 ) ⋅ 2 = 4 π 3 ( e − 1 ) . { I = \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { e^ { { \rho ^3 } } } { \rho ^2 } d\rho } \int\limits\_0^\pi { \sin \theta d\theta } } = { \left[ { \left. \varphi \right|\_0^ { 2\pi } }\right] \cdot \int\limits\_0^1 { \left( { { e^ { { \rho ^3 } } } \cdot \frac { 1 } { 3 } d { \rho ^3 } }\right) } \cdot \left[ { \left. { \left( { - \cos \theta }\right) }\right|\_0^\pi }\right] } = { 2\pi \cdot \frac { 1 } { 3 } \left[ { \left. { \left( { { e^ { { \rho ^3 } } } }\right) }\right|\_ { { \rho ^3 } = 0 } ^ { { \rho ^3 } = 1 } }\right] \cdot \left( { - \cos \pi + \cos 0 }\right) } = { \frac { { 2\pi } } { 3 } \cdot \left( { e - 1 }\right) \cdot 2 } = { \frac { { 4\pi } } { 3 } \left( { e - 1 }\right). } I = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 e ρ 3 ρ 2 d ρ ∫ _ 0 π sin θ d θ = [ φ ∣ _ 0 2 π ] ⋅ ∫ _ 0 1 ( e ρ 3 ⋅ 3 1 d ρ 3 ) ⋅ [ ( − cos θ ) ∣ _ 0 π ] = 2 π ⋅ 3 1 [ ( e ρ 3 ) _ ρ 3 = 0 ρ 3 = 1 ] ⋅ ( − cos π + cos 0 ) = 3 2 π ⋅ ( e − 1 ) ⋅ 2 = 3 4 π ( e − 1 ) .
Пример 12
Вычислить интеграл (\iiint\limits\_U { xyzdxdydz } ,) где область (U) представляет собой часть шара ( { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } \le { R^2 } ,) расположенную в первом октанте (x \ge 0, y \ge 0, z \ge 0.)
Решение:
Перейдем к сферическим координатам. Сделаем замену переменных: x = ρ cos φ sin θ , ; ; y = ρ sin φ sin θ , ; ; z = ρ cos θ , ; ; d x d y d z = ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ . { x = \rho \cos \varphi \sin \theta , } ;; { y = \rho \sin \varphi \sin \theta , } ;; { z = \rho \cos \theta , } ;; { dxdydz = { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta . } x = ρ cos φ sin θ , ;; y = ρ sin φ sin θ , ;; z = ρ cos θ , ;; d x d y d z = ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ . Новые переменные будут изменяться в пределах: 0 ≤ ρ ≤ R , ; ; 0 ≤ φ ≤ π 2 , ; ; 0 ≤ θ ≤ π 2 . { 0 \le \rho \le R, } ;; { 0 \le \varphi \le \frac { \pi } { 2 } , } ;;0 { \le \theta \le \frac { \pi } { 2 } . } 0 ≤ ρ ≤ R , ;; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ;; 0 ≤ θ ≤ 2 π . Тогда интеграл в сферических координатах равен
I = ∭ _ U x y z d x d y d z = ∭ _ U ′ [ ρ cos φ sin θ ⋅ ρ sin φ sin θ ⋅ ρ cos θ ⋅ ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ ] = ∫ _ 0 π 2 cos φ sin φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ∫ _ 0 π 2 sin 3 θ cos θ d θ = = ∫ _ 0 π 2 ( 1 2 sin 2 φ d φ ) ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ∫ _ 0 π 2 sin 3 θ cos θ d θ = = 1 2 ∫ _ 0 π 2 sin 2 φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ∫ _ 0 π 2 sin 3 θ d ( sin θ ) = 1 2 ∫ _ 0 π 2 sin 2 φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ⋅ [ ( sin 4 θ 4 ) ∣ _ θ = = 0 θ = π 2 ] = 1 8 ∫ _ 0 π 2 sin 2 φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ⋅ ( sin 4 π 2 − sin 4 0 ) = = 1 8 ∫ _ 0 π 2 sin 2 φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ⋅ 1 = 1 8 ∫ _ 0 π 2 sin 2 φ d φ ⋅ [ ( ρ 6 6 ) ∣ _ 0 R ] = R 6 48 [ ( − cos 2 φ 2 ) ∣ _ 0 π 2 ] = R 6 96 ( − cos π + cos 0 ) = R 6 96 ⋅ 2 = R 6 48 . { I = \iiint\limits\_U { xyzdxdydz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { \left[ { \rho \cos \varphi \sin \theta \cdot \rho \sin \varphi \sin \theta \cdot \rho \cos \theta \cdot { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta }\right] } } = { \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { \cos \varphi \sin \varphi d\varphi } \int\limits\_0^R { { \rho ^5 } d\rho } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { { { \sin } ^3 } \theta \cos \theta d\theta } } = \\ = { \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { \left( { \frac { 1 } { 2 } \sin 2\varphi d\varphi }\right) } \int\limits\_0^R { { \rho ^5 } d\rho } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { { { \sin } ^3 } \theta \cos \theta d\theta } } = \\ = { \frac { 1 } { 2 } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { \sin 2\varphi d\varphi } \int\limits\_0^R { { \rho ^5 } d\rho } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { { { \sin } ^3 } \theta d\left( { \sin \theta }\right) } } = { \frac { 1 } { 2 } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { \sin 2\varphi d\varphi } \int\limits\_0^R { { \rho ^5 } d\rho } \cdot \left[ { \left. { \left( { \frac { { { { \sin } ^4 } \theta } } { 4 } }\right) }\right|\_ { \theta = \\ = 0 } ^ { \theta = \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } }\right] } = { \frac { 1 } { 8 } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { \sin 2\varphi d\varphi } \int\limits\_0^R { { \rho ^5 } d\rho } \cdot \left( { { { \sin } ^4 } \frac { \pi } { 2 } - { { \sin } ^4 } 0 }\right) } = \\ = { \frac { 1 } { 8 } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { \sin 2\varphi d\varphi } \int\limits\_0^R { { \rho ^5 } d\rho } \cdot 1 } = { \frac { 1 } { 8 } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { \sin 2\varphi d\varphi } \cdot \left[ { \left. { \left( { \frac { { { \rho ^6 } } } { 6 } }\right) }\right|\_0^R }\right] } = { \frac { { { R^6 } } } { { 48 } } \left[ { \left. { \left( { - \frac { { \cos 2\varphi } } { 2 } }\right) }\right|\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } }\right] } = { \frac { { { R^6 } } } { { 96 } } \left( { - \cos \pi + \cos 0 }\right) } = { \frac { { { R^6 } } } { { 96 } } \cdot 2 } = { \frac { { { R^6 } } } { { 48 } } . } I = ∭ _ U x y z d x d y d z = ∭ _ U ′ [ ρ cos φ sin θ ⋅ ρ sin φ sin θ ⋅ ρ cos θ ⋅ ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ ] = ∫ _ 0 2 π cos φ sin φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ∫ _ 0 2 π sin 3 θ cos θ d θ = = ∫ _ 0 2 π ( 2 1 sin 2 φ d φ ) ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ∫ _ 0 2 π sin 3 θ cos θ d θ = = 2 1 ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ∫ _ 0 2 π sin 3 θ d ( sin θ ) = 2 1 ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ⋅ [ ( 4 s i n 4 θ ) _ θ = = 0 θ = 2 π ] = 8 1 ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ⋅ ( sin 4 2 π − sin 4 0 ) = = 8 1 ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ∫ _ 0 R ρ 5 d ρ ⋅ 1 = 8 1 ∫ _ 0 2 π sin 2 φ d φ ⋅ [ ( 6 ρ 6 ) _ 0 R ] = 48 R 6 [ ( − 2 c o s 2 φ ) _ 0 2 π ] = 96 R 6 ( − cos π + cos 0 ) = 96 R 6 ⋅ 2 = 48 R 6 .
Пример 13
Найти тройной интеграл ∭ _ U ( x 2 a 2 + y 2 b 2 + z 2 c 2 ) d x d y d z , \iiint\limits\_U { \left( { \frac { { { x^2 } } } { { { a^2 } } } + \frac { { { y^2 } } } { { { b^2 } } } + \frac { { { z^2 } } } { { { c^2 } } } }\right)dxdydz } , ∭ _ U ( a 2 x 2 + b 2 y 2 + c 2 z 2 ) d x d y d z , где область (U) ограничена эллипсоидом x 2 a 2 + y 2 b 2 + z 2 c 2 = 1. { \frac { { { x^2 } } } { { { a^2 } } } + \frac { { { y^2 } } } { { { b^2 } } } + \frac { { { z^2 } } } { { { c^2 } } } } = 1. a 2 x 2 + b 2 y 2 + c 2 z 2 = 1.
Решение:
Для вычисления интеграла перейдем к обобщенным сферическим координатам путем следующей замены переменных: x = a ρ cos φ sin θ , ; ; y = b ρ sin φ sin θ , ; ; z = c ρ cos θ . { x = a\rho \cos \varphi \sin \theta , } ;; { y = b\rho \sin \varphi \sin \theta , } ;; { z = c\rho \cos \theta . } x = a ρ cos φ sin θ , ;; y = b ρ sin φ sin θ , ;; z = c ρ cos θ . Модуль якобиана данного преобразования равен (\left| I \right| = abc { \rho ^2 } \sin \theta .) Поэтому для дифференциалов справедливо соотношение d x d y d z = a b c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ . dxdydz = abc { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta . d x d y d z = ab c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ . В новых координатах интеграл принимает вид:
I = ∭ _ U ( x 2 a 2 + y 2 b 2 + z 2 c 2 ) d x d y d z = ∭ _ U ′ [ ( a ρ cos φ sin θ ) 2 a 2 + ( b ρ sin φ sin θ ) 2 b 2 + ( c ρ cos θ ) 2 c 2 ] a b c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = = ∭ _ U ′ [ ρ 2 cos 2 φ , sin 2 θ + ρ 2 sin 2 φ , sin 2 θ + ρ 2 cos 2 θ ] a b c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = = ∭ _ U ′ [ ρ 2 sin 2 θ ( cos 2 φ + sin 2 φ ) ⏟ _ 1 + ρ 2 cos 2 θ ] a b c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = = ∭ _ U ′ ρ 2 ( sin 2 θ + cos 2 θ ) ⏟ _ 1 a b c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = a b c ∭ _ U ′ ρ 4 sin θ d ρ d φ d θ . { I = \iiint\limits\_U { \left( { \frac { { { x^2 } } } { { { a^2 } } } + \frac { { { y^2 } } } { { { b^2 } } } + \frac { { { z^2 } } } { { { c^2 } } } }\right)dxdydz } } = { \iiint\limits\_ { U' } { \left[ { \frac { { { { \left( { a\rho \cos \varphi \sin \theta }\right) } ^2 } } } { { { a^2 } } } + \frac { { { { \left( { b\rho \sin \varphi \sin \theta }\right) } ^2 } } } { { { b^2 } } } + \frac { { { { \left( { c\rho \cos \theta }\right) } ^2 } } } { { { c^2 } } } }\right]abc { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta } } = \\ = { \iiint\limits\_ { U' } { \left[ { { \rho ^2 } { { \cos } ^2 } \varphi , { { \sin } ^2 } \theta + { \rho ^2 } { \sin^2 } \varphi , { { \sin } ^2 } \theta + { \rho ^2 } { { \cos } ^2 } \theta }\right]abc { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta } } = \\ = { \iiint\limits\_ { U' } { \left[ { { \rho ^2 } { { \sin } ^2 } \theta \underbrace { \left( { { { \cos } ^2 } \varphi + { \sin^2 } \varphi }\right) } \_1 + { \rho ^2 } { { \cos } ^2 } \theta }\right]abc { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta } } = \\ = { \iiint\limits\_ { U' } { { \rho ^2 } \underbrace { \left( { { \sin^2 } \theta + { { \cos } ^2 } \theta }\right) } \_1abc { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta } } = { abc\iiint\limits\_ { U' } { { \rho ^4 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta } . } I = ∭ _ U ( a 2 x 2 + b 2 y 2 + c 2 z 2 ) d x d y d z = ∭ _ U ′ [ a 2 ( a ρ c o s φ s i n θ ) 2 + b 2 ( b ρ s i n φ s i n θ ) 2 + c 2 ( c ρ c o s θ ) 2 ] ab c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = = ∭ _ U ′ [ ρ 2 cos 2 φ , sin 2 θ + ρ 2 sin 2 φ , sin 2 θ + ρ 2 cos 2 θ ] ab c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = = ∭ _ U ′ [ ρ 2 sin 2 θ ( cos 2 φ + sin 2 φ ) _1 + ρ 2 cos 2 θ ] ab c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = = ∭ _ U ′ ρ 2 ( sin 2 θ + cos 2 θ ) _1 ab c ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ = ab c ∭ _ U ′ ρ 4 sin θ d ρ d φ d θ .
Область интегрирования (U') в сферических координатах представляет собой параллелепипед и определяется неравенствами 0 ≤ ρ ≤ 1 , ; ; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ; ; 0 ≤ θ ≤ π . { 0 \le \rho \le 1, } ;; { 0 \le \varphi \le 2\pi , } ;; { 0 \le \theta \le \pi . } 0 ≤ ρ ≤ 1 , ;; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ;; 0 ≤ θ ≤ π . Тогда тройной интеграл становится равным
I = a b c ∭ _ U ′ ρ 4 sin θ d ρ d φ d θ = a b c ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 d ρ ∫ _ 0 π sin θ d θ = a b c ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 d ρ ⋅ [ ( − cos θ ) ∣ _ 0 π ] = = a b c ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 d ρ ⋅ ( − cos π + cos 0 ) = 2 a b c ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 d ρ = 2 a b c ∫ _ 0 2 π d φ ⋅ [ ( ρ 5 5 ) ∣ _ 0 1 ] = = 2 a b c 5 ∫ _ 0 2 π d φ = 2 a b c 5 ⋅ [ φ ∣ _ 0 2 π ] = 2 a b c 5 ⋅ 2 π = 4 a b c π 5 . { I = abc\iiint\limits\_ { U' } { { \rho ^4 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta } } = { abc\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { \rho ^4 } d\rho } \int\limits\_0^\pi { \sin \theta d\theta } } = { abc\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { \rho ^4 } d\rho } \cdot \left[ { \left. { \left( { - \cos \theta }\right) }\right|\_0^\pi }\right] } = \\ = { abc\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { \rho ^4 } d\rho } \cdot \left( { - \cos \pi + \cos 0 }\right) } = { 2abc\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { \rho ^4 } d\rho } } = { 2abc\int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } \cdot \left[ { \left. { \left( { \frac { { { \rho ^5 } } } { 5 } }\right) }\right|\_0^1 }\right] } = \\ = { \frac { { 2abc } } { 5 } \int\limits\_0^ { 2\pi } { d\varphi } } = { \frac { { 2abc } } { 5 } \cdot \left[ { \left. \varphi \right|\_0^ { 2\pi } }\right] } = { \frac { { 2abc } } { 5 } \cdot 2\pi = \frac { { 4abc\pi } } { 5 } . } I = ab c ∭ _ U ′ ρ 4 sin θ d ρ d φ d θ = ab c ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 d ρ ∫ _ 0 π sin θ d θ = ab c ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 d ρ ⋅ [ ( − cos θ ) ∣ _ 0 π ] = = ab c ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 d ρ ⋅ ( − cos π + cos 0 ) = 2 ab c ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 4 d ρ = 2 ab c ∫ _ 0 2 π d φ ⋅ [ ( 5 ρ 5 ) _ 0 1 ] = = 5 2 ab c ∫ _ 0 2 π d φ = 5 2 ab c ⋅ [ φ ∣ _ 0 2 π ] = 5 2 ab c ⋅ 2 π = 5 4 ab c π .
Пример 14
Вычислить интеграл ∫ _ 0 1 d x ∫ _ 0 1 − x 2 d y ∫ _ 0 1 − x 2 − y 2 ( x 2 + y 2 + z 2 ) 2 d z , \int\limits\_0^1 { dx } \int\limits\_0^ { \sqrt { 1 - { x^2 } } } { dy } \int\limits\_0^ { \sqrt { 1 - { x^2 } - { y^2 } } } { { { \left( { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } }\right) } ^2 } dz } , ∫ _ 0 1 d x ∫ _ 0 1 − x 2 d y ∫ _ 0 1 − x 2 − y 2 ( x 2 + y 2 + z 2 ) 2 d z , используя сферические координаты.
Решение:
Область интегрирования представляет собой часть шара, расположенная в первом октанте и, следовательно, ограничена неравенствами 0 ≤ ρ ≤ 1 , ; ; 0 ≤ φ ≤ π 2 , ; ; 0 ≤ θ ≤ π 2 . { 0 \le \rho \le 1, } ;; { 0 \le \varphi \le \frac { \pi } { 2 } , } ;; { 0 \le \theta \le \frac { \pi } { 2 } . } 0 ≤ ρ ≤ 1 , ;; 0 ≤ φ ≤ 2 π , ;; 0 ≤ θ ≤ 2 π .
Учитывая, что подынтегральное выражение равно
( x 2 + y 2 + z 2 ) 2 = [ ( ρ cos φ sin θ ) 2 + ( ρ sin φ sin θ ) 2 + ( ρ cos θ ) 2 ] 2 = [ ρ 2 cos 2 φ , sin 2 θ + ρ 2 sin 2 φ , sin 2 θ + ρ 2 cos 2 θ ] 2 = [ ρ 2 sin 2 θ ( cos 2 φ + sin 2 φ ) ⏟ _ 1 + ρ 2 cos 2 θ ] 2 = [ ρ 2 sin 2 θ + ρ 2 cos 2 θ ] 2 = [ ρ 2 ( sin 2 θ + cos 2 θ ) ⏟ _ 1 ] 2 = ρ 4 , { { \left( { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } }\right)^2 } } = { { \left[ { { { \left( { \rho \cos \varphi \sin \theta }\right) } ^2 } + { { \left( { \rho \sin \varphi \sin \theta }\right) } ^2 } + { { \left( { \rho \cos \theta }\right) } ^2 } }\right]^2 } } = { { \left[ { { \rho ^2 } { { \cos } ^2 } \varphi , { { \sin } ^2 } \theta + { \rho ^2 } { \sin^2 } \varphi , { { \sin } ^2 } \theta + { \rho ^2 } { { \cos } ^2 } \theta }\right]^2 } } = { { \left[ { { \rho ^2 } { { \sin } ^2 } \theta \underbrace { \left( { { { \cos } ^2 } \varphi + { \sin^2 } \varphi }\right) } \_1 + { \rho ^2 } { { \cos } ^2 } \theta }\right]^2 } } = { { \left[ { { \rho ^2 } { { \sin } ^2 } \theta + { \rho ^2 } { { \cos } ^2 } \theta }\right]^2 } } = { { \left[ { { \rho ^2 } \underbrace { \left( { { { \sin } ^2 } \theta + { { \cos } ^2 } \theta }\right) } \_1 }\right]^2 } } = { { \rho ^4 } , } ( x 2 + y 2 + z 2 ) 2 = [ ( ρ cos φ sin θ ) 2 + ( ρ sin φ sin θ ) 2 + ( ρ cos θ ) 2 ] 2 = [ ρ 2 cos 2 φ , sin 2 θ + ρ 2 sin 2 φ , sin 2 θ + ρ 2 cos 2 θ ] 2 = [ ρ 2 sin 2 θ ( cos 2 φ + sin 2 φ ) _1 + ρ 2 cos 2 θ ] 2 = [ ρ 2 sin 2 θ + ρ 2 cos 2 θ ] 2 = [ ρ 2 ( sin 2 θ + cos 2 θ ) _1 ] 2 = ρ 4 ,
а дифференциалы связаны соотношениями d x d y d z = ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ dxdydz = { \rho ^2 } \sin \theta d\rho d\varphi d\theta d x d y d z = ρ 2 sin θ d ρ d φ d θ , получаем:
I = ∫ _ 0 1 d x ∫ _ 0 1 − x 2 d y ∫ _ 0 1 − x 2 − y 2 ( x 2 + y 2 + z 2 ) 2 d z = ∫ _ 0 π 2 d φ ∫ _ 0 1 ( ρ 4 ⋅ ρ 2 d ρ ) ∫ _ 0 π 2 sin θ d θ = ∫ _ 0 π 2 d φ ∫ _ 0 1 ρ 6 d ρ ⋅ [ ( − cos θ ) ∣ _ 0 π 2 ] = ∫ _ 0 π 2 d φ ∫ _ 0 1 ρ 6 d ρ ⋅ ( − cos π 2 + cos 0 ) = ∫ _ 0 π 2 d φ ∫ _ 0 1 ρ 6 d ρ ⋅ 1 = ∫ _ 0 π 2 d φ ⋅ [ ( ρ 7 7 ) ∣ _ 0 1 ] = 1 7 ∫ _ 0 π 2 d φ = 1 7 ⋅ [ φ ∣ _ 0 π 2 ] = 1 7 ⋅ π 2 = π 14 . { I = \int\limits\_0^1 { dx } \int\limits\_0^ { \sqrt { 1 - { x^2 } } } { dy } \int\limits\_0^ { \sqrt { 1 - { x^2 } - { y^2 } } } { { { \left( { { x^2 } + { y^2 } + { z^2 } }\right) } ^2 } dz } } = { \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { \left( { { \rho ^4 } \cdot { \rho ^2 } d\rho }\right) } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { \sin \theta d\theta } } = { \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { \rho ^6 } d\rho } \cdot \left[ { \left. { \left( { - \cos \theta }\right) }\right|\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } }\right] } = { \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { \rho ^6 } d\rho } \cdot \left( { - \cos \frac { \pi } { 2 } + \cos 0 }\right) } = { \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { d\varphi } \int\limits\_0^1 { { \rho ^6 } d\rho } \cdot 1 } = { \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { d\varphi } \cdot \left[ { \left. { \left( { \frac { { { \rho ^7 } } } { 7 } }\right) }\right|\_0^1 }\right] } = { \frac { 1 } { 7 } \int\limits\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } { d\varphi } } = { \frac { 1 } { 7 } \cdot \left[ { \left. \varphi \right|\_0^ { \large\frac { \pi } { 2 } \normalsize } }\right] } = { \frac { 1 } { 7 } \cdot \frac { \pi } { 2 } } = { \frac { \pi } { { 14 } } . } I = ∫ _ 0 1 d x ∫ _ 0 1 − x 2 d y ∫ _ 0 1 − x 2 − y 2 ( x 2 + y 2 + z 2 ) 2 d z = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ( ρ 4 ⋅ ρ 2 d ρ ) ∫ _ 0 2 π sin θ d θ = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 6 d ρ ⋅ [ ( − cos θ ) ∣ _ 0 2 π ] = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 6 d ρ ⋅ ( − cos 2 π + cos 0 ) = ∫ _ 0 2 π d φ ∫ _ 0 1 ρ 6 d ρ ⋅ 1 = ∫ _ 0 2 π d φ ⋅ [ ( 7 ρ 7 ) _ 0 1 ] = 7 1 ∫ _ 0 2 π d φ = 7 1 ⋅ [ φ ∣ _ 0 2 π ] = 7 1 ⋅ 2 π = 14 π .