Теория поля

Дифференциальные характеристики векторного поля

Дивергенция векторного поля характеризует плотность источников или стоков, а ротор описывает вихревую составляющую поля. Эти дифференциальные операторы позволяют анализировать локальные свойства полей и служат основой для формулировки законов сохранения. Приводятся примеры вычислений и практические приложения.

Дивергенция векторного поля

Пусть в некоторой системе координат aˉ(M)=P(M)iˉ+Q(M)jˉ+R(M)kˉ\bar { a } (M)=P(M)\bar { i } +Q(M)\bar { j } +R(M)\bar { k }. Скалярная величина { скалярное поле } (∂P∂x+∂Q∂y+∂R∂z)(M)\left( { \frac { \partial P } { \partial x } +\frac { \partial Q } { \partial y } +\frac { \partial R } { \partial z } }\right)(M) называется дивергенцией поля в точке  M \mathbf { \textit { M } } и обозначается divaˉ(M)div\bar { a } (M):

divaˉ(M)=(∂P∂x+∂Q∂y+∂R∂z)(M)div\bar { a } (M) = \left( { \frac { \partial P } { \partial x } +\frac { \partial Q } { \partial y } +\frac { \partial R } { \partial z } }\right)(M)

С помощью оператора ** набла**дивергенция определяется как скалярное произведение ∇⋅aˉ=(∂∂xiˉ+∂∂yjˉ+∂∂zk⃗)⋅(Piˉ+Qjˉ+Rk⃗)=∂P∂x+∂Q∂y+∂Q∂z\nabla \cdot \bar { a } =\left( { \frac { \partial } { \partial x } \bar { i } +\frac { \partial } { \partial y } \bar { j } +\frac { \partial } { \partial z } \vec { k } }\right)\cdot \left( { P\bar { i } +Q\bar { j } +R\vec { k } }\right)=\frac { \partial P } { \partial x } +\frac { \partial Q } { \partial y } +\frac { \partial Q } { \partial z }.

В дальнейшем мы увидим, что дивергенция инвариантна относительно системы координат и обозначает плотность источников поля, а сейчас сформулируем

Свойства дивергенции:

  1. aˉ( M )\bar { a } (\mathbf { \textit { M } } ) - постоянное векторное поле, то divaˉ=0div\bar { a } =0;

  2. div(С_1aˉ_1+С_2aˉ_2)=С_1divaˉ_1+С_2divaˉ_2div\left( { С\_1 \bar { a } \_1 +С\_2 \bar { a } \_2 }\right)=С\_1 div\bar { a } \_1 +С\_2 div\bar { a } \_2 { или ∇(С_1aˉ_1+С_2aˉ_2)=С_1∇aˉ_1+С_2∇aˉ_2)\nabla \left( { С\_1 \bar { a } \_1 +С\_2 \bar { a } \_2 }\right)=С\_1 \nabla \bar { a } \_1 +С\_2 \nabla \bar { a } \_2 );

  3. Если  u \mathbf { \textit { u } } - скалярное поле, то div(u⋅aˉ)=aˉ⋅gradu+udivaˉdiv\left( { u\cdot \bar { a } }\right)=\bar { a } \cdot gradu+udiv\bar { a } { или ∇(uaˉ)=aˉ∇u+u∇aˉ)\nabla \left( { u\bar { a } }\right)=\bar { a } \nabla u+u\nabla \bar { a } ). В частности, если aˉ( M )\bar { a } (\mathbf { \textit { M } } ) - постоянное векторное поле, то ∇(uaˉ)=aˉ∇u=aˉ⋅gradu\nabla \left( { u\bar { a } }\right)=\bar { a } \nabla u=\bar { a } \cdot gradu.

Докажем третье свойство

div(u⋅aˉ)=div(((uP)iˉ+(uQ)jˉ+(uR)kˉ)=∂(Pu)∂x+∂(Qu)∂y+∂(Ru)∂z=(u∂P∂x+P∂u∂x)+(u∂Q∂y+Q∂u∂y)+(u∂R∂z+R∂u∂z)==u(∂P∂x+∂Q∂y+∂R∂z)+P∂u∂x+Q∂u∂y+R∂u∂z=udivaˉ+aˉ⋅gradudiv\left( { u\cdot \bar { a } }\right)=div(\left( { (uP)\bar { i } +(uQ)\bar { j } +(uR)\bar { k } }\right) = \frac { \partial (Pu) } { \partial x } +\frac { \partial (Qu) } { \partial y } +\frac { \partial (Ru) } { \partial z } =\left( { \frac { u\partial P } { \partial x } +\frac { P\partial u } { \partial x } }\right)+\left( { \frac { u\partial Q } { \partial y } +\frac { Q\partial u } { \partial y } }\right)+\left( { \frac { u\partial R } { \partial z } +\frac { R\partial u } { \partial z } }\right) = \\ = u\left( { \frac { \partial P } { \partial x } +\frac { \partial Q } { \partial y } +\frac { \partial R } { \partial z } }\right)+ \frac { P\partial u } { \partial x } +\frac { Q\partial u } { \partial y } +\frac { R\partial u } { \partial z } = udiv\bar { a } +\bar { a } \cdot gradu.

Пример 1

Если aˉ=(x3−yz+cos⁡(xyz))iˉ−xy2z3jˉ+arctgxyzkˉ\bar { a } =(x^3-yz+\cos (xyz))\bar { i } -xy^2z^3\bar { j } +arctg\frac { xy } { z } \bar { k }, то divaˉ=∂(x3−yz+cos⁡(xyz))∂x−∂(xy2z3)∂y+∂(arctgxyz)∂z=3x2−yzsin⁡(xyz)−2xyz3−xyx2y2+z2div\bar { a } =\frac { \partial (x^3-yz+\cos (xyz)) } { \partial x } -\frac { \partial \left( { xy^2z^3 }\right) } { \partial y } +\frac { \partial \left( { arctg\frac { xy } { z } }\right) } { \partial z } =3x^2-yz\sin (xyz)-2xyz^3-\frac { xy } { x^2y^2+z^2 }.

Ротор векторного поля

Ротором векторного поля aˉ( M )\bar { a } (\mathbf { \textit { M } } ) в точке M∈VM\in V называется векторная величина { векторное поле } rotaˉ(M)=(∂R∂y−∂Q∂z)iˉ+(∂P∂z−∂R∂x)jˉ+(∂Q∂x−∂P∂y)kˉrot\bar { a } (M)=\left( { \frac { \partial R } { \partial y } -\frac { \partial Q } { \partial z } }\right)\bar { i } +\left( { \frac { \partial P } { \partial z } -\frac { \partial R } { \partial x } }\right)\bar { j } +\left( { \frac { \partial Q } { \partial x } -\frac { \partial P } { \partial y } }\right)\bar { k }.

Запомнить эту формулу очень легко, если выразить rotaˉ(M)rot\bar { a } (M) через оператор Гамильтона набла: rotaˉ(M)rot\bar { a } (M) равен векторному произведению ∇×aˉ\nabla \times \bar { a }. Действительно,

rotaˉ(M)=∇×aˉ=∣iˉjˉkˉ∂∂x∂∂y∂∂zPQR∣rot\bar { a } (M)=\nabla \times \bar { a } =\left| { \begin{array} { l } \bar { i } \bar { j } \bar { k } \\ \frac { \partial } { \partial x } \frac { \partial } { \partial y } \frac { \partial } { \partial z } \\ PQR \\ \end{array} }\right|.

Если теперь раскрыть этот определитель по первой строке, получим rotaˉ(M)=∇×aˉ=∣iˉjˉkˉ∂∂x∂∂y∂∂zPQR∣=iˉ(∂R∂y−∂Q∂z)−jˉ(∂R∂x−∂P∂z)+kˉ(∂Q∂x−∂P∂y)==(∂R∂y−∂Q∂z)iˉ+(∂P∂z−∂R∂x)jˉ+(∂Q∂x−∂P∂y)kˉ.rot\bar { a } (M)=\nabla \times \bar { a } =\left| { \begin{array} { l } \bar { i } \bar { j } \bar { k } \\ \frac { \partial } { \partial x } \frac { \partial } { \partial y } \frac { \partial } { \partial z } \\ PQR \\ \end{array} }\right|=\bar { i } \left( { \frac { \partial R } { \partial y } -\frac { \partial Q } { \partial z } }\right)-\bar { j } \left( { \frac { \partial R } { \partial x } -\frac { \partial P } { \partial z } }\right)+ \bar { k } \left( { \frac { \partial Q } { \partial x } -\frac { \partial P } { \partial y } }\right)=\\=\left( { \frac { \partial R } { \partial y } -\frac { \partial Q } { \partial z } }\right)\bar { i } +\left( { \frac { \partial P } { \partial z } -\frac { \partial R } { \partial x } }\right)\bar { j } +\left( { \frac { \partial Q } { \partial x } -\frac { \partial P } { \partial y } }\right)\bar { k } . Пример 2

Если aˉ=(x3−yz+cos⁡(xyz))iˉ−xy2z3jˉ+arctgxyzkˉ\bar { a } =(x^3-yz+\cos (xyz))\bar { i } -xy^2z^3\bar { j } +arctg\frac { xy } { z } \bar { k }, то

rotaˉ=∣iˉjˉkˉ∂∂x∂∂y∂∂zx3−yz+cos⁡(xyz)−xy2z3arctgxyz∣=iˉ(∂(arctgxyz)∂y−∂(−xy2z3)∂z)−jˉ(∂(arctgxyz)∂x−∂(x3−yz+cos⁡(xyz))∂z)++kˉ(∂(−xy2z3)∂x−∂(x3−yz+cos⁡(xyz))∂y)=(xzx2y2+z2+3xy2z2)iˉ−(yzx2y2+z2+y+xysin⁡(xyz))jˉ−(y2z3−z−xzsin⁡(xyz))kˉrot\bar { a } =\left| { \begin{array} { l } \bar { i } \bar { j } \bar { k } \\ \frac { \partial } { \partial x } \frac { \partial } { \partial y } \frac { \partial } { \partial z } \\ x^3-yz+\cos (xyz)-xy^2z^3arctg\frac { xy } { z } \\ \end{array} }\right|=\bar { i } \left( { \frac { \partial \left( { arctg\frac { xy } { z } }\right) } { \partial y } -\frac { \partial \left( { -xy^2z^3 }\right) } { \partial z } }\right)-\bar { j } \left( { \frac { \partial \left( { arctg\frac { xy } { z } }\right) } { \partial x } -\frac { \partial \left( { x^3-yz+\cos (xyz) }\right) } { \partial z } }\right)+ \\ + \bar { k } \left( { \frac { \partial \left( { -xy^2z^3 }\right) } { \partial x } -\frac { \partial \left( { x^3-yz+\cos (xyz) }\right) } { \partial y } }\right)=\left( { \frac { xz } { x^2y^2+z^2 } +3xy^2z^2 }\right)\bar { i } -\left( { \frac { yz } { x^2y^2+z^2 } +y+xy\sin (xyz) }\right)\bar { j } -\left( { y^2z^3-z-xz\sin (xyz) }\right)\bar { k }

Свойства ротора

  1. Если aˉ( M )\bar { a } (\mathbf { \textit { M } } ) - постоянное векторное поле, то rotaˉ=0ˉrot\bar { a } =\bar { 0 };

  2. rot(С_1aˉ_1+С_2aˉ_2)=С_1rotaˉ_1+С_2rotaˉ_2rot\left( { С\_1 \bar { a } \_1 +С\_2 \bar { a } \_2 }\right)=С\_1 rot\bar { a } \_1 +С\_2 rot\bar { a } \_2 { или ∇×(С_1aˉ_1+С_2aˉ_2)=С_1∇×aˉ_1+С_2∇×aˉ_2)\nabla \times \left( { С\_1 \bar { a } \_1 +С\_2 \bar { a } \_2 }\right)=С\_1 \nabla \times \bar { a } \_1 +С\_2 \nabla \times \bar { a } \_2 );

  3. Если  u \mathbf { \textit { u } } - скалярное поле, то rot(u⋅aˉ)=gradu×aˉ+urotaˉrot\left( { u\cdot \bar { a } }\right)=gradu\times \bar { a } +urot\bar { a } { или ∇×(aˉu)=∇u×aˉ+u(∇×aˉ))\nabla \times \left( { \bar { a } u }\right)=\nabla u\times \bar { a } +u\left( { \nabla \times \bar { a } }\right)). В частности, если aˉ( M )\bar { a } (\mathbf { \textit { M } } ) - постоянное векторное поле, то ∇×(uaˉ)=∇u×aˉ=gradu×aˉ\nabla \times \left( { u\bar { a } }\right)=\nabla u\times \bar { a } =gradu\times \bar { a }.

Докажем третье свойство

rot(u⋅aˉ)=∣iˉjˉkˉ∂∂x∂∂y∂∂zuPuQuR∣=(∂(uR)∂y−∂(uQ)∂z)iˉ−(∂(uR)∂x−∂(uP)∂z)jˉ+(∂(uQ)∂x−∂(uP)∂y)kˉ=(R∂u∂y−Q∂u∂z++u(∂R∂y−∂Q∂z))iˉ−(R∂u∂x−P∂u∂z+u(∂R∂x−∂P∂z))jˉ+(Q∂u∂x−P∂u∂y+u(∂Q∂x−∂P∂y))kˉ==(R∂u∂y−Q∂u∂z)iˉ−(R∂u∂x−P∂u∂z)jˉ+(Q∂u∂x−P∂u∂y)kˉ+u[(∂R∂y−∂Q∂z)iˉ−(∂R∂x−∂P∂z)jˉ+(∂Q∂x−∂P∂y)kˉ]==∣iˉjˉkˉ∂u∂x∂u∂y∂u∂zPQR∣+urota=gradu×aˉ+urotarot\left( { u\cdot \bar { a } }\right)=\left| { \begin{array} { l } \bar { i } \bar { j } \bar { k } \\ \frac { \partial } { \partial x } \frac { \partial } { \partial y } \frac { \partial } { \partial z } \\ uPuQuR \\ \end{array} }\right|=\left( { \frac { \partial (uR) } { \partial y } -\frac { \partial (uQ) } { \partial z } }\right)\bar { i } -\left( { \frac { \partial (uR) } { \partial x } -\frac { \partial (uP) } { \partial z } }\right)\bar { j } +\left( { \frac { \partial (uQ) } { \partial x } -\frac { \partial (uP) } { \partial y } }\right)\bar { k } =\left( { R\frac { \partial u } { \partial y } -Q\frac { \partial u } { \partial z } + \\+u\left( { \frac { \partial R } { \partial y } -\frac { \partial Q } { \partial z } }\right) }\right)\bar { i } -\left( { R\frac { \partial u } { \partial x } -P\frac { \partial u } { \partial z } +u\left( { \frac { \partial R } { \partial x } -\frac { \partial P } { \partial z } }\right) }\right)\bar { j } +\left( { Q\frac { \partial u } { \partial x } -P\frac { \partial u } { \partial y } +u\left( { \frac { \partial Q } { \partial x } -\frac { \partial P } { \partial y } }\right) }\right)\bar { k } = \\ =\left( { R\frac { \partial u } { \partial y } -Q\frac { \partial u } { \partial z } }\right)\bar { i } -\left( { R\frac { \partial u } { \partial x } -P\frac { \partial u } { \partial z } }\right)\bar { j } +\left( { Q\frac { \partial u } { \partial x } -P\frac { \partial u } { \partial y } }\right)\bar { k } +u\left[ { \left( { \frac { \partial R } { \partial y } -\frac { \partial Q } { \partial z } }\right)\bar { i } -\left( { \frac { \partial R } { \partial x } -\frac { \partial P } { \partial z } }\right)\bar { j } +\left( { \frac { \partial Q } { \partial x } -\frac { \partial P } { \partial y } }\right)\bar { k } }\right]= \\ = \left| { \begin{array} { l } \bar { i } \bar { j } \bar { k } \\ \frac { \partial u } { \partial x } \frac { \partial u } { \partial y } \frac { \partial u } { \partial z } \\ PQR \\ \end{array} }\right|+urota=gradu\times \bar { a } +urota

Услуги по теме

Другие статьи из категории

Похожие статьи

Все статьи →

Теория поля

Теорема Стокса

Теорема Стокса позволяет преобразовать интеграл по контуру в поверхностный интеграл, что широко применяется в электродинамике,…

Теория поля

Специальные векторные поля

Потенциальные поля выражаются через градиент скалярной функции и описывают безвихревые процессы. Соленоидальные поля моделируют…

Теория поля

Нахождение потенциала

Потенциал векторного поля определяется как скалярная функция, градиент которой равен исходному полю. Для его нахождения необходимо…

Теория поля

Соленоидальное векторное поле

Соленоидальное поле моделирует процессы без источников или стоков, такие как магнитное поле или бездивергентные течения жидкости. Поле…

Теория поля

Гармонические поля

Гармоническое поле характеризуется нулевым ротором и дивергенцией, что позволяет описать его через гармоническую функцию — решение…

Нужен расчёт?

Пришлите исходные данные — уточним состав работы и ответим по срокам.

Связаться